Το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας (ΥΠΕΝ) με δύο έγγραφά του, -α) «ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ – ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ – ΑΠΟΚΑΤΑΣΤΑΣΗ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΩΝ» (για να το δείτε κάντε κλικ εδώ) και β) ΕΝΗΜΕΡΩΤΙΚΟ / ΔΙΕΥΚΡΙΝΙΣΤΙΚΟ ΥΠΟΜΝΗΜΑ – ΣΗΜΕΙΩΜΑ ΓΙΑ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΑ (για να το δείτε κάντε κλικ εδώ), επιχειρεί να βάλει τέρμα στην σύγχυση που επικρατεί για το νομικό πλαίσιο που ισχύει για τα υδατορέματα, – μη πλεύσιμοι ποταμοί, χείμαρροι, ρέματα και ρυάκια-, και το ποια υπηρεσία ή φορέας έχουν την ευθύνη για τον καθαρισμό και την προστασία τους, θέμα ιδιαίτερα κρίσιμο ενόψει της επερχόμενης χειμερινής περιόδου…
Ξεκαθαρίζει, ότι την αρμοδιότητα και υποχρέωση για τον καθαρισμό τους έχουν οι κατά τόπους οικείες περιφέρειες, την ευθύνη όμως για την διαχείρισή τους, όπως και των συντονισμό συναρμόδιων υπηρεσιών για την ένταξή τους στο πολεοδομικό περιβάλλον, την έχουν οι Αποκεντρωμένες Διοικήσεις…
Δείτε στην συνέχεια αναλυτικά αποσπάσματα των δύο εγγράφων..…
ΟΡΙΣΜΟΣ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΟΣ
Σύμφωνα με τον ν.4258/2014 άρθρο 1, Ορισμοί,: «Υδατορέματα ή υδατορεύματα ή ρέματα (μη πλεύσιμοι ποταμοί, χείμαρροι, ρέματα και ρυάκια): οι φυσικές ή διευθετημένες διαμορφώσεις της επιφάνειας του εδάφους που είναι κύριοι αποδέκτες των υδάτων της επιφανειακής απορροής και διασφαλίζουν τη διόδευσή τους προς άλλους υδάτινους αποδέκτες σε χαμηλότερες στάθμες. Στην έννοια του υδατορέματος δεν περιλαμβάνονται τα εγγειοβελτιωτικά έργα, όπως αρδευτικές και αποστραγγιστικές τάφροι.»
Επομένως, κατά τα ως άνω οριζόμενα, στην έννοια του υδατορέματος περιλαμβάνονται: οι ποταμοί στο σύνολο της έκτασής τους, καθώς και οι παραπόταμοι των ποταμών αυτών, τα ρέματα, τα ρυάκια, οι χείμαρροι, καθώς και οι τεχνητοί κλάδοι των ποταμών και ρεμάτων εάν αυτοί αποτελούν μέρος του φυσικού υδρογραφικού δικτύου και δεν αποτελούν εγγειοβελτιωτικό έργο ως μέρος αρδευτικού δικτύου (π.χ. αρδευτικές διώρυγες,
αποστραγγιστικές τάφροι.
Στην έννοια του υδατορέματος δεν περιλαμβάνονται οι πλεύσιμοι ποταμοί για την οριοθέτηση των οποίων εφαρμόζεται ο ν.2971/2001 όπως τροποποιήθηκε και ισχύει.. Τόσο ο ν.4258/2014 όσο και ο ν.2971/2001 αναφέρονται σε «πλεύσιμους ποταμούς», πλην όμως, επειδή ένας ποταμός δεν δύναται να είναι πλεύσιμος καθ’ όλο το μήκος του (πηγές έως και εκβολές), είναι αυτονόητο ότι και οι δύο νόμοι αναφέρονται ουσιαστικά σε πλεύσιμα τμήματα ποταμών.
Επισημαίνεται ότι τόσο ο ν.4258/2014 όσο και ο ν.2971/2001 δεν παρέχουν ορισμό, ή καθορίζουν αναγνωριστικά στοιχεία της «πλευσιμότητας» ούτε περιγράφονται σε αυτούς συγκεκριμένα τμήματα ποταμών ως πλεύσιμα.
Ο ν.4258/2014 δεν διαφοροποιεί τα υδατορέματα σε συνεχούς ή διαλείπουσας ροής, καθώς ουσιαστικά η πρόβλεψη του νομοθέτη για την εφαρμογή του νόμου συμπεριλαμβάνει όλους τους κλάδους του υδρογραφικού δικτύου. Συνεπώς, στην έννοια του υδατορέματος περιλαμβάνονται και εκείνα τα ρέματα, χείμαρροι ή ρυάκια στα οποία το νερό δεν ρέει συνεχώς. Σύμφωνα με τη ΚΥΑ 140055/2017, άρθρο 7, «Σε περίπτωση αμφιβολίας περί του χαρακτήρα τμήματος του υδρογραφικού δικτύου ως υδατορέματος, καθώς και για τα χαρακτηριστικά αυτού, αποφαίνεται σχετικώς η αρμόδια Δ/νση Υδάτων της Αποκεντρωμένης Διοίκησης». Στην περίπτωση που το ερώτημα αναφέρεται στη πλευσιμότητα ή μη ποταμού/τμήματος ποταμού, δεδομένου ότι αρμοδιότητα για την εφαρμογή του ν.2971/2001 έχουν τα κατά τόπους Αυτοτελή Γραφεία Δημόσιας Περιουσίας (Κτηματικές Υπηρεσίες), κρίνεται ότι θα πρέπει να ερωτώνται και οι εν λόγω υπηρεσίες.
Καθαρισμός υδατορεμάτων
Επισημαίνεται ότι, αν και ο καθαρισμός υδατορεμάτων ανήκει στις αρμοδιότητες των Περιφερειών, οι Δήμοι δύνανται να προβαίνουν σε εργασίες καθαρισμού υδατορεμάτων (απομάκρυνση από τον πυθμένα, τα πρανή, την κοίτη και τις όχθες των υδατορεμάτων των απορριμμάτων, των συσσωρευμένων φερτών υλικών ή άλλων εμποδίων, τα οποία παρεμποδίζουν την ομαλή, επιφανειακή απορροή των υδάτων) εντός των διοικητικών τους ορίων, κατόπιν σχετικής προγραμματικής σύμβασης με την οικεία Περιφέρεια.
Η προστασία και διαχείριση κάθε Λεκάνης Απορροής Ποταμού (ΛΑΠ) ανήκει στην αρμοδιότητα των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων και οι αρμοδιότητες αυτές ασκούνται μέσω των οικείων Διευθύνσεων Υδάτων, οι οποίες συστάθηκαν κατ’ εφαρμογή του άρθρου 5 του ν.3199/2003.
Επιπλέον, σύμφωνα με τη «Νέα Αρχιτεκτονική της Αυτοδιοίκησης και της Αποκεντρωμένης Διοίκησης – Πρόγραμμα Καλλικράτης», οι εκ του ν.3199/2003 περί προστασίας και διαχείρισης των υδατικών πόρων προβλεπόμενες αρμοδιότητες επιμερίζονται μεταξύ της κεντρικής διοίκησης και των αιρετών Περιφερειών. Η κεντρική διοίκηση επιφορτίζεται με την ευθύνη χάραξης της στρατηγικής προστασίας και διαχείρισης και οι αιρετές Περιφέρειες με την υλοποίηση του στρατηγικού σχεδιασμού. Οι Δ/νσεις Υδάτων των Αποκεντρωμένων Διοικήσεων, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους, συντονίζουν τους φορείς σε θέματα σχετικά με τη χρήση του νερού των υδατορεμάτων, κυρίως μέσα από τη διαδικασία της αδειοδότησης καθώς και την προστασία της οικολογικής και χημικής κατάστασης των υδάτων, χωρίς ωστόσο να ασκούν αρμοδιότητα συντονισμού φορέων για εκτέλεση έργων αντιπλημμυρικής προστασίας, καθότι τα θέματα αυτά καθορίζονται από τους ν.4258/2014 και ν.3852/2010, όπως ισχύουν. Ειδικότερα, ο σχεδιασμός, η μελέτη, η κατασκευή και συντήρηση αντιπλημμυρικών έργων σε τοπικό επίπεδο αποτελούν αρμοδιότητα της Περιφέρειας (άρθρο 186 του ν.3852/2010, όπως ισχύει).
Η ένταξη των υδατορεμάτων σε πολεοδομική ρύθμιση είναι επιτρεπτή μόνο όταν αυτό επιβάλλουν οι ανάγκες ενός ευρύτερου πολεοδομικού σχεδιασμού και μόνο εφόσον διασφαλίζεται η επιτέλεση της φυσικής τους λειτουργίας, αφού πρωταρχικός όρος για την ένταξη των ρεμάτων σε πολεοδομική ρύθμιση είναι η προηγούμενη αποτύπωσή τους και ο καθορισμός της οριογραμμής Η ένταξη των υδατορεμάτων σε πολεοδομική ρύθμιση είναι επιτρεπτή μόνο όταν αυτό επιβάλλουν οι ανάγκες ενός ευρύτερου πολεοδομικού σχεδιασμού και μόνο εφόσον διασφαλίζεται η επιτέλεση της φυσικής τους λειτουργίας, αφού πρωταρχικός όρος για την ένταξη των ρεμάτων σε πολεοδομική ρύθμιση είναι η προηγούμενη αποτύπωσή τους και ο καθορισμός της οριογραμμής τους. Η οριοθέτηση των υδατορεμάτων δεν συνεπάγεται απαλλοτρίωση ιδιόκτητου μέρους εντός της εδαφικής περιοχής που περικλείεται από τις οριογραμμές του υδατορέματος (ζώνη υδατορέματος) και συνεπώς, αποτελεί περιοχή εκτός πολεοδομικού σχεδιασμού (άρθρο 64 του ν.4602/2019). Επομένως, τόσο η οριοθέτηση των υδατορεμάτων όσο και η ένταξή τους σε πολεοδομικό σχέδιο κινούνται σε αυστηρά μέτρα προστασίας του φυσικού προορισμού των υδατορεμάτων. Η ίδια αντιμετώπιση ισχύει και για τον αποχαρακτηρισμό των υδατορεμάτων, αφού αυτό αποτελεί δυσμενή μεταβολή του περιβάλλοντος, εντός του οποίου είναι ενταγμένα και συνεπάγεται απώλεια του φυσικού τους προορισμού (Γν. ΝΣΚ 406/2000, 469/2003, 97/2013). Έχει παγίως κριθεί νομολογιακά από το ΣτΕ ότι μόνο από φυσικά αίτια (εγκατάλειψη της κοίτης από ρέοντα ύδατα), κατά τρόπο οριστικό και μόνιμο και χωρίς τη δυνατότητα επαναφοράς στην προτέρα κατάσταση, δύναται τα υδατορέματα να χάσουν τον χαρακτήρα τους ως κοινόχρηστα πράγματα και όχι λόγω ανθρωπογενών επεμβάσεων, είτε αυτές είναι αδειοδοτημένες είτε όχι (είτε νομίμως κατασκευασμένα τεχνικά / οδικά έργα, είτε χωρίς άδεια, είτε εκτροπή υδατορέματος από τη φυσική του θέση, με ή χωρίς νόμιμο τρόπο, είτε επίχωσή τους, είτε αντικατάσταση από αγωγό ομβρίων υδάτων ανοιχτό ή/και εγκιβωτισμένο, συνολικά ή τμηματικά κ.ά.). Η οποιαδήποτε συναλλαγή ή εκποίηση αποχαρακτηρισμένου τμήματος υδατορέματος από φυσικά αίτια γίνεται με την επιφύλαξη των ισχυουσών στην περιοχή ρυμοτομικών και πολεοδομικών διατάξεων.
ΠΡΟΣΤΑΣΙΑ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΩΝ
Τα υδατορέματα σύμφωνα με το Σύνταγμα (άρθρο 24) πρέπει να προστατεύονται ως στοιχεία του φυσικού περιβάλλοντος προκειμένου να διατηρηθούν στη φυσική τους κατάσταση και να διασφαλίζεται η επιτελούμενη από αυτά λειτουργία της απορροής των υδάτων. Αλλά και η Οδηγία Πλαίσιο για τα ύδατα 2000/60/ΕΚ θέτει ρητά ως στόχο τη καλή ποιοτική και ποσοτική κατάσταση όλων των επιφανειών σωμάτων με την εκπόνηση ανά λεκάνη απορροής ποταμού (ΛΑΠ) ειδικών σχεδίων διαχείρισης. Οι βασικές αρχές της Οδηγίες επεκτείνονται σε όλα τα υδατορέματα ακόμα και στα «μικρά» αφού αυτά συμβάλουν σε μεγαλύτερα αποτελώντας έτσι μέρος της κάθε ΛΑΠ. Στο πλαίσιο των ανωτέρω αρχών εντάσσεται και η προστασία και η βιώσιμη διαχείριση των υδατορεμάτων καθώς, σύμφωνα με το άρθρο 2 (παρ.13 και 14) της οδηγίας, στην λεκάνη και την υπολεκάνη απορροή ποταμού «….συγκεντρώνεται το σύνολο της απορροής μέσω διαδοχικών ρεμάτων….» Τα υδατορέματα αποτελούν υποσύνολο/μέρος των Λεκανών ή υπολεκανών Απορροής Ποταμών (ΛΑΠ), κατά την έννοια της παρ. 2ιγ του άρθρου 2
του ν.3199/2003.
ΟΡΙΟΘΕΤΗΣΗ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΩΝ
Η οριοθέτηση των υδατορεμάτων αποτελεί πρωτίστως μέτρο προστασίας τους και για το λόγο αυτό εάν, σύμφωνα με τον ν.4258/2014 κατά την οριοθέτηση προτείνονται έργα/επεμβάσεις σε υδατορέματα θα πρέπει να λαμβάνονται υπόψη τα ακόλουθα:
- Για την αδειοδότηση των προτεινόμενων έργων θα πρέπει να εξετάζονται εναλλακτικές τεχνικές λύσεις με ενέργειες και επεμβάσεις, φιλικές στο περιβάλλον και το οικοσύστημα εφόσον τα υδατορέματα φιλοξενούν πολλά και διάφορα είδη χλωρίδας και πανίδας.
- Να λαμβάνονται υπόψη τα υφιστάμενα ή/και τα προγραμματιζόμενα από τις δασικές υπηρεσίες έργα στην ορεινή κοίτη (έργα ορεινής υδρονομίας, καθορισμός ορίων ορεινής και πεδινής κοίτης κατ’ εφαρμογή των άρθ.1 & 6 παρ. 5α & 5β του Ν.Δ. 3881/1958) και να διασφαλίζεται η επάρκεια του αποδέκτη στα κατάντη.
- Να εξετάζεται πρωτίστως εάν η αποκατάσταση, του υδατορέματος (π.χ. με διάνοιξη, επαναφορά στην παλαιά του κοίτη, καθαίρεση αυθαίρετων κατασκευών ή και μετεγκατάσταση νόμιμων κατασκευών κλπ) μπορεί να συμβάλλει στην αντιπλημμυρική προστασία της περιοχής αντί της διευθέτησης/εκτροπής του.
- Εάν τελικώς προταθούν έργα διευθέτησης/εκτροπής, να τεκμηριώνεται πλήρως ότι τα έργα αυτά θα συντελέσουν στη βελτίωση των συνθηκών ροής, τη μείωση των κινδύνων από πλημμύρες και τον έλεγχο των διαβρώσεων και των αποθέσεων φερτών υλικών.
- ΚΑΘΑΡΙΣΜΟΣ ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΩΝ
Σύμφωνα με το άρθρο 224 του ν.4555/2018 (Κλεισθένης), ο καθαρισμός των υδατορεμάτων είναι αρμοδιότητα των Περιφερειών. Καθαρισμοί που λαμβάνουν χώρα για την περιοδική συντήρηση έργων σε υδατορέματα (όπως αντιπλημμυρικά, υδροηλεκτρικά κλπ) μπορεί να διενεργείται και από ιδιώτες σύμφωνα με τους όρους της περιβαλλοντικής άδειας. Ο καθαρισμός συνίσταται στην απομάκρυνση, κυρίως από τον πυθμένα, τα πρανή και τις όχθες των υδατορεμάτων, απορριμμάτων, βλάστησης και φερτών υλών τα οποία παρεμποδίζουν την ομαλή απορροή των υδάτων. Για τον καθαρισμό δεν απαιτείται να έχει προηγηθεί οριοθέτηση του υδατορέματος.
Η έννοια «καθαρισμός – άρση προσχώσεων» κατά το άρθρο 4 του ν.4258/2014, σχετίζεται έμμεσα με τον σκοπό εκτέλεσης των έργων διευθέτησης και αντιπλημμυρικής προστασίας, καθώς αμφότερες επιτελούμενες εργασίες επιδιώκουν την άρση ή/και μείωση του πλημμυρικού κινδύνου και συνακόλουθα την αποφυγή δυσμενών επιπτώσεων στο φυσικό και κοινωνικο-οικονομικό περιβάλλον. Ωστόσο, ο «καθαρισμός – άρση προσχώσεων» αποτελεί στην ουσία εργασία συντήρησης σε υδατορέματα (χωρίς ουσιαστική αλλοίωση της φυσικής διαμόρφωσής τους) και δεν φέρει την ίδια «τεχνική» υπόσταση ενός έργου διευθέτησης/αντιπλημμυρικής προστασίας. Εξάλλου, επισημαίνεται ότι οι εργασίες καθαρισμού υδατορέματος εξαιρούνται από τη διαδικασία της οριοθέτησης, κατά τα προβλεπόμενα στο άρθρο 4 του ν.4258/2014, σε αντίθεση με τα έργα διευθέτησης και αντιπλημμυρικής προστασίας, σύμφωνα με τα οριζόμενα στα άρθρα 3, 5 & 7 του ιδίου νόμου, τα οποία μάλιστα απαιτούν και περιβαλλοντική αδειοδότηση.
Προκειμένου για τη προστασία του οικοσυστήματος, τα έργα καθαρισμού σε υδατορέματα συνίσταται, ειδικά σε προστατευόμενες περιοχές (π.χ. NATURA) να εκτελούνται χειρονακτικά ή με ελαφριά μηχανήματα. Σε περιοχές που κρίνεται απαραίτητη η απομάκρυνση δασικής βλάστησης, εφαρμόζονται οι σχετικές διατάξεις της κείμενης δασικής νομοθεσίας. Εφόσον από τον καθαρισμό προκύπτει αμμοχάλικο, θα πρέπει αυτό να διαχειρίζεται και να διατίθεται σύμφωνα με την ισχύουσα σχετική νομοθεσία.
ΥΔΑΤΟΡΕΜΑΤΑ: ΣΥΝΤΟΝΙΣΜΟΣ ΔΗΜΟΣΙΩΝ ΑΡΧΩΝ
Σε κάθε Υδατικό Διαμέρισμα οι αρμόδιες για το ΥΔ Διευθύνσεις Υδάτων της Αποκεντρωμένης Διοίκησης, στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων τους σύμφωνα με την παράγραφο 5 (περιπ. η) του άρθρου 5 του ν.3199/2003, όπως ισχύει, ασκούν το συντονισμό όλων των υπόλοιπων δημόσιων υπηρεσιών και φορέων και των αρμόδιων υπηρεσιών της τοπικής αυτοδιοίκησης Α΄ και Β΄ βαθμού κάθε Υδατικού Διαμερίσματος, όπως ορίζονται από την εκάστοτε σχετική εθνική νομοθεσία, για τα ζητήματα που αφορούν στην προστασία και τη διαχείριση των
υδατορεμάτων.
Η ΕΓΥ, ως αρμόδια κεντρική θεματική αρχή χάραξης πολιτικής επί των επιφανειακών και υπόγειων υδάτων, αξιολογεί την πορεία εφαρμογής του ισχύοντος θεσμικού πλαισίου για τα υδατορέματα επιδιώκοντας την επίλυση προβλημάτων που προκύπτουν/αναδύονται κατά την
πορεία εφαρμογής του και επιμελείται της βελτίωσης/επικαιροποίησης των υφιστάμενων νομοθετικών πράξεων, προκειμένου να αποφευχθούν φαινόμενα σύγχυσης/κακοδιοίκησης.
Την τρέχουσα περίοδο, η ΕΓΥ επεξεργάζεται την κατάρτιση σχετικού θεσμικού πλαισίου για την προστασία, οριοθέτηση και ανασύσταση-αποκατάσταση υδατορεμάτων, με τον καθορισμό κανόνων, συντονισμένων μέτρων και διαδικασιών που στοχεύουν στην οριοθέτηση των υδατορεμάτων με κριτήριο το χαρακτήρα τους ως υδρολογικών στοιχείων και ως οικοσυστημάτων, στο πλαίσιο της αειφορικής διαχείρισης των υδάτων καθώς και στηναποτροπή πλημμυρών…
